1. Tekst

  2. Gotar

  3. Celalettin YÖYLER
  4. FELSEFE' YA JÎYANA Bİ RÛMET Dİ HELBESTÊN CİZÎRÎ DA
FELSEFE' YA  JÎYANA Bİ RÛMET Dİ HELBESTÊN CİZÎRÎ DA,felsefe,ya,jîyana,bi̇,rûmet,di̇,helbestên,ci̇zîrî,da

FELSEFE' YA JÎYANA Bİ RÛMET Dİ HELBESTÊN CİZÎRÎ DA

A+ A-

Kes bi dada me ne pirsit:Yanî hege kesekî bi gilî û perîşanîya me gizdar nebe û nepirse?. Peyva "Dad"d ivirda bi wateya perîşanî û bindestî ye. Gileh û dadî çi kit:Yanî tê bi gilîkirinê û hewarê çikî. Peyva "Dad" di vê derêde,bi wateya hewar û fîxane.Te nebit: Hege ji te ra nebe. Dadîresek: Kesekî ku tu gilîyê xwe bigehînê.Yanî kesekî bi desthilatdarîyekî bi dadwerî: “Dadres”di ferhenga Farisî de, bi wateya hakim û dadwere. "Res"bi wateya gîhandina kurdîye? yanî kesê ku tu gilîyê xwe bigehînê. Beyhûde firyadî çi kit:Yanî dema ku kesekî tu gilîyê xwe bigehînê tunebe, beyhûde firyad û hewar neke.

Di vê helbestê de Mela ji bextê xwe û gelê xwe gazindeyan dike û dibêje; hege ku kesek li perîşanî û belengaziya me nepirse, gilîkirin û hewar çi dike?. Yanî hege ku dîlberek li perîşanî û belengaziya me ya di evîndariya wê de nepirse û li me xwedî dernekeve, em çiqas bikin qêr û hewar jî beyhûde ye û gilîkirin jî bê wate ye. Lewra kesekî jibo ku tu hewara xwe bigihînê tunebe, beyhûde feryad û hewara te wê çi bike? Ev gotina Mela her çiqas di derbarê gazindeya ji dîlberê re be jî, bi gelemperî xwediyê watedariyeke pir giringe. Yanî dema kesekî ku li pirsgirêkên te bibe xwedî tunebe, tu beyhûde neke qêr û hewar. Wê demê divê tu bi serê xwe li çareseriya wê pirsgirêka xwe bigerî û çareser bikî.

Ramana şîroveker

Gava ku mirov li naveroka vê helbestê û rengê rêzkirina wê dinihêre, mirov dikare bibêje: Mela di vê rêzehelbesta xwe de, ji rewşa bê xwedîtî û bê pêşewatiya gelan û civakan dipeyive û dide diyarkirin; ku kesên li ser nexşeya vê cîhanê bê serwerî û serokatiyeke neteweyî nikarin bi hêsanî, bê zehmatî, bê dijwarî, bijîn. Hem, wan kesan, an wan civakên bê serwer û serokatî nikarin kêşe û pirsgirêkên xwe yên civakî û neteweyî bigihînin tu kesî û bidin çareserkirinê. Her wisa Mela di vê babetê de, bi zimanekî zanistî û felsefî rewşa civaka bê xwedî û bê serwerî tîne ziman û dibêje; ew armanca te ya ku bi rengê Şirîna Ferhad bi nav, deng û hêja ye, ger tu leheng û cengawerekî bi rengê Rostemê Kurê Zal bî jî, nikarî bê serok û serwerek xwe bigihînî wê armanca xwe. Mela, bi naveroka vê helbesta xwe, rengê jîyana bê civak û bê serwer radixe ber çavê me xwendevanên helbeta xwe û bi me dide zanîn ku tu dem û gavan, civakên jihev belav û nehevgirtî; nikarin kêşe û pêdivî yên xwe yên civakî, çandî, neteweyî bi serê xwe; binde careserkirinê. Mela bi gelemperî jibo her bindest û belengazên liser qada Cîhanê re, bi taybetî jibo gelê xwe'yê Kurd re, dide nîşan û zanîn, ku xwedîderketina li nirxên mirovahî, neteweyî, bê hevgirtin û serwerî ya taybetî nayê bidestxistinê. Bi vê raman û mebestê dibêje: “Te nebit “dadîresek”beyhûde feryadî çikit?”. Mela bi rengê ramana Mamosta yê mezin (Ehmedê Xanî) bi zimanekî felsefî dibêje; pêwîstî ya Gelê me; wek gelên di Cîhanê de, bi serweriya neteweyî heye. Lê jiber ku kesek ji rewşenbîr û zanayên gelê Kurd, bala xwe bernedane ser watedarî û felsefeya di helbesta Melê de, perdeya liser helbesta wî jî nehatiye rakirinê û Mela nehatiye naskirinê. Çawa me li jor da diyarkirin, bêguman em dikarin bibêjin; Seyda Mela Ehmedê Cizîrî jî wek Mamoste Xanî, bi hewarek ramanî û felsefî bang li gelê xwe kirî ye û gotiye; Hege tu nebî xwedî Serok û serwerek; beyhûde hewar û feryadê neke. Mela di vê helbesta xwe da wek Seyda Ehme'dê xanî, ji serokatî û serweriya gelê xwe û her gelî dipeyîve. Lê mixabin Melayên me xwe ne gîhandine watedarî û felsefe ya helbestên Mele Ehmedê Cizîrî. Mela Li pey helbesta xwe ya bi nav “Kes bi dada me ne pirsit” ra helbesta ku watedarê bi vê helbestêye daye rêzkirinê û gotîye:

Bi Şirînê negehit dest, eger Rustemî bit Dê bi bazo û milan, şubhetê Ferhadî çi kit?

Bi şirînê: Şirîn keçikekî ji nijadê Ermenî û jina "Xosrew perwîz" padîşahê Îranêye.Negehît destê:Yanî destê te nagehîje Şirînê. Eger rustemî bit: Yanî hege tu di pehlewanî û jêhatîbûnê da,wekî "Rostemê cengawer û pehlîwanê kurd bî jî".Dê bi bazo: Bazo: navê baske.Yanî mirov bi baskê xwe.- û milan: Bi milên xwe. Şubhetê:Wekî. Ferhadî çiket: Wê wekî Ferhad çibike. Ferhad navê xorteke û bûye evîndarê Şirîna bermalîya “Xosrew paşa “yê Îranê û jibona wê bidest û milên xwe, di çîyayê “Bêsitûn” de kevir birîye û koşkekî jibona Şirînê amade kirîye. Dîsa jî nekarîye bi vê xebata dest û milên xwe, bigehîje Şirînê û bidest xwe va neanîye.

Tu kesek bi hêza dest û milan, bi jîrbûn û zeximbûna beden û xurtiya laşê xwe, nikare bigihîje miraz û evîna dîlberan. Hege ew kes di mêranî, jêhatîbûn û pehlewantiya xwe de, wekî Rostemê kurê Zal be jî. Herwiha hege ku di berxwedan û zeximbûna xebata bi dest û milan de wekî Ferhad be jî dîsa xwe nagehîne armancan. Lewre Ferhad jî digel zeximbûna hêza xwe ya bi dest û milan, qesrek di çiyayê (Bêsitûn) de ji bo evîndêra xwe Şirînê çêkir. Lê dîsa jî xwe negihande wê. A, dema ku mirov bi awayekî zanistî û hemdemî nikaribe xwe bigihîne armanca xwe, bi hêza dest, milan, pehlewaniya wekî Rostemê Zal jî nikare xwe bigihîne wê armancê. Yanî tê zanîn ku her tim ji mirovan re ji hêza dest û lepan bêtir hêza rewşenbirî û zanistî pêwîst e.


Kes bi dada me nepirsit gilleh û dad-i çi kit


Kes bi dada me nepirsit gilleh û dad-i çi kit 

Te nebit dadiresek beyhûde firyad-i çi kit 

Bi Şirînê negehit dest-i eger 

Ristem-i bit Dê bi bazo û milan şubhetê Ferhad-i çi kit


Fa’ilek lazim e da fi’l û eşer peydae bit 

Ger tu íeddad-i nebit kûre’ê íeddad-i çi kit 

Mumkinek dê hebitin da ko ìeleb íaëil bibit 

Ëeyd û nêçîr ko nebit tole’ê ëeyyad-i çi kit


Her gil û seng dibitin zêr-i bi tedbîr-i íekîm 

Qabiliyyet ko nebit íikmeta ustad-i çi kit 

Kan bi gewher çi bikit gewher eger pak-i nebit 

Tu beëîret te nebit sîreta ecdad-i çi kit


Zêr û zêwer dikirin celb-i qulûban íaşa 

Íusn û sur óatî nebit qameta meyyad-i çi kit 

‘Aşiqê mest-i bi ‘işqê niye íacet bi meyê 

Waridê warid û eíwal-i bi ewrad-i çi kit


Te õereù vêkketina yek weliyek murşid-i bit 

Salik û ìalibê irşad-i bi Beõdad-i çi kit 

Cehde û se’y û ìeleb bê eşerek ëafî nehin 

Tu ne bêperdenişîn çaker û qewwad-i çi kit


Çi eşer dê li berê xare bikit qeìre’ê ab 

Qelemê me bi du sê qeìrey’ê zuhha dê çi kit 

Dê ji íeq caóibeyek dil bigirit wer ne Mela 

Ji ezel ger tu hidayet nebit irşad-i çi kit


Celalettin YÖYLER