Mahabad Felat

 

Di dîroka têkoşîna neteweyî ya Kurdî de, pirê caran hest û îdealîzm bûne hêza herî mezin a berxwedanê. Gelê kurd bi baweriya dilê xwe serî hil da, bedelên giran da, lê gelek caran encam ne li gorî hêviyan bûn. Ev ne ji kêmayiya fedakarîyê bû, lê ji nebûna hevsengiya navbera armancên mezin û şert û mercên rast ên serdemê bû. Dema ku rastiya konjukturê, hevsengiya hêzê û berjewendiyên navneteweyî nayên hesibandin, hest tenê nikare bibe stratejî. Li vir pirsgirêka bingehîn derdikeve holê: gelo azadî tenê bi îdealîzmê tê bidestxistin, an pêdivî bi pragmatîzmeka bi hişmendî heye?

 

Di gelek qonaxên dîrokî de, serîhildanên kurdan ne tenê bi berxwedanê, lê herwiha bi bertekên tund ên dewletên serdest re hatin bersivandin. Ev serîhildan gelek caran bûne hinceta siyaseta şîdetê, asîmîlasyonê û sirgûnê. Di heman demê de, hêzên herêmî her çend di navbera xwe de nakok bin jî, di mijara pirsgirêka Kurd û Kurdistanê de piranî li ser parastina statukoyê li hev tên. Ji aliyê din ve, hêzên mezin ên navneteweyî jî pir caran li gorî berjewendiyên xwe tevdigerin, ne li gorî mafdariya neteweyekî bindest. Di encamê de, têkoşîna kurdan gelek caran di nav şert û mercên nehevseng de ma û tenê bi hêza xwe ya navxweyî xwe domand.

 

Her çar dewletên ku li ser Kurdistanê serdest in, her çend di navbera xwe de nakokî û pêşbirk hebe jî, di mijara pirsgirêka Kurd û Kurdistanê de gelek caran li ser parastina statukoyê li hev tên. Ev hevsengiya berjewendiyê bûye sedem ku di demên girîng de koordinasyona wan li hember her guherîneke stratejîk a kurdan were dîtin. Di encamê de, tevgera kurdî pir caran bê piştgiriya mayende ya derveyî ma û pêdivî dît ku xwe li ser hêza xwe ya navxweyî rawestîne, ango pişta xwe dane çiyayên xwe.

 

Belê çiyayên me em parastin, lê di vê cîhana global de, çiya têre nekirin ji bo parastin, azadî û bidestxistina mafên me yên rewa.

 

Çima?

 

Lewra me bi bi ya dilê xwe kir lê rastiya me ya heyî, derfetên me yên heyî, rastiya cîhanê, berjewendî û têkiliyên heyî, rewşa konjukturel a herêmê û ya cîhanê, bi ya dilê me re tu carî li hev nekirin û me jî nekarî û nezanî em pragmatîst tevbigerin, xwe li rewşê û rewşê li xwe bînin.

 

Ya dilê mirov, bi mirov re bisînorkirî ye. Di nav wan sînoran de sînorên ji derve li dora me hatine avakirin nikarin bêne derbaskirin û jiholêrakirin. Me diviya pêşiya xwe bidîta û ji bo wê diviya em ji sînorên dilê xwe bikaribûna derketana.

 

Car caran ev di kesayetiya hin rêberên kurdan de dabe der jî, bi giştî û civakî em ji bo vê ne amade bûn. Herî dawî û herî bi biryar di vê mijarêde Ocalan derket. Ji destpêka sala 1990î ve hewl dide xwe, tevgera xwe û gelê kurd li gor vê rastî û derfetên heyî, pragmatîst birêxistin bike, amade bike û tevger û têkoşînê nû bike, lê neamadebûna gel û tevgerê her astengî derxistin li hember van hewldanên Ocalan. Lê wî li ber xwe da, caran protesto kir, “ez bi vê tevgerê re nînim” got. “Ez êdî ne PKKyî me” got, lê fêde nekir.

 

Di nav tevgerê de, dogmatîzma marksîstî û di nav civakê de pêşxistina dogmatîzma olî bi destê dewleta dagirker, her bûne dîwar, bend û astengên herî mezin li pêşiya van hewldanên pragmatîst ên Ocalan. Bê guman ku ev hewldan û xebata wî ya 20 salan a li Rojava û piştî dîl hat girtin jî hişyariyên wî yên ji bo tevger xwe amade bike encamên baş jî dan û rewşa Rojava derket hole.

 

Li parçeyên din ên Kurdistanê jî hin tişt dîsa bi van hewldan û hişyariyan karîbûn li ser lingan bimînin, lê dagirker jî vala nedisekinîn bê guman. Îroj derfetên heyî, berxwedana bêhempa ya gelê kurd bi taybet li Rojava û dîsa yekîtiya gelê kurd a ku îroj ber bi başiyê ve diçe, hewldan û amadekariyên Ii Rojhilat û pêre bilindbûna hestên neteweyî, gel û civakê ji ortodoksî û dogmatîzma marksîzmê û ya olê rizgar dike. Ev ji bo gelê kurd dibe nîşana hilatina rojê.

 

Ev destnîşankirinên li jor, encamên dîroka têkoşîna gelê kurd in û ji bo têgihiştina têkiliya navbera îdealîzm û pragmatîzmê bingeheka felsefî ava dikin. Di vê çarçoveyê de, em dikarin vê têkiliyê bi awayekî kûrtir analîz bikin:

 

Di têkoşîna bindestan de  Hevsengiya îdealîzm û pragmatîzmê

Di felsefeya siyasî de, têkiliya navbera îdealîzmê û pragmatîzmê wekî kêşana navbera "tiştê ku divê bibe" û "tiştê ku pêkan e bibe" tê pênasekirin. Ji bo neteweyekî bindest, ev hevsengî ne tenê hilbijartineka felsefî ye, lê pirsgirêka hebûn û tunebûnê ye.

 

Di navbera îdealîzmê û pragmatîzmê de, hevsengî ne tenê lihevkirinek e; ew di nav heriya realîteyê de, hunera zindîhiştina giyana azadiyê ye. Di felsefeya siyasî de, ev hevsengî di ser sê xalên bingehîn re tê honandin:

 1.     Îdealîzm armanca dawî ya têkoşînê ye; ew wateyê dide her berdêlekê. Pragmatîzm jî mekanîzmaya xwegihandina wê armancê ye. Bêyî îdealîzmê, siyaset dibe "teknîka desthilatdariyê" ya bêgiyan; bêyî pragmatîzmê jî, îdeal dibe "utopyayek" ku di bin çerxên dîrokê de tê hêrandin.

 2.     Di têkoşîna gelên bindest de, îdealîzm li qadê (berxwedan û nasname) tê parastin, pragmatîzm jî li ser maseyê (dîplomasî û hiqûq) tê meşandin. Hevsengiya akademîk li vir e: Divê îdealîzm sînorên maseyê diyar bike, da ku pragmatîzm nebe teslîmiyet.

 3.     Encama herî xurt a vê hevsengiyê, afirandina "Realîzma Îdealîst" e. Ev felsefe dibêje:

 

Armanc: Azadiya temamî (Îdealîzm).

 

Rêbaz: Gavên bi pîvan, hevkariyên demî û nermbûna taktîkî (Pragmatîzm).

 

Îdealîzm stêrka li asîman e ku rê nîşanî keştiyê dide; pragmatîzm jî ba û lenger e ku keştiyê di nav pêlên bixof de digihîne benderê. Keştiya ku tenê li stêrkê binerê, noqî avê dibe; ya ku tenê guh bide bayê jî, rêya xwe winda dike.

 

 

Rola Hêzên Mezin di Teoriya Realîzmê de: Alîkarî yan Astengî? 

Di teoriya Realîzmê (Realpolitik) de, şanoya navneteweyî ne qada edaletê, lê qada hêzê ye. Di vê çarçoveyê de, rola hêzên mezin (DYA, Rûsya, Ewropa) bi pênaseya "anarşiya sîstemê" tê fêmkirin:

 

1. "Aqlê Dewletê" û Berjewendî

Hêzên mezin ne li gorî pîvanên exlaqî, lê li gorî berjewendiyên neteweyî tevdigerin. Ji bo wan, tevgerên azadîxwaz ne "dozên mafdar" in, lê "qertên jeopolîtîk" in.

 

Alîkarî: Dema dijminên tevgereke azadîxwaz û yên wan yek bin, wê demê ew dibin "piştgir" ji bo tevgerê.

 

Astengî: Dema ew tevger aramiya hevkarên wan xira bike, ew dibin "parêzvanên statukoyê".

 

2. Teoriya "Hevsengiya Hêzê"

Li gorî realîzmê, cîhan mîna lîstika sedrencê ye. Hêzên mezin naxwazin tu lîstikvanekî herêmî bibe xwedî hêzeke mayende.

 

Paradoks: Ew carna piştgiriya bindestan dikin da ku hêza dagirkeran bişkînin, lê naxwazin bindest bi temamî bi ser bikevin ku nexşeya herêmê ji kontrola wan derkeve. Ev "rawestana navbera mirin û jiyanê” ango “arafê" de, stratejiya wan a bingehîn e.

 

3. Sînorên "Îdealîzma Ewropî" û "Pragmatîzma Rûs-Amerîkî"

Dema ku Ewropa bi zimanê Mafên Mirovan (Lîberalîzm) diaxife, DYA û Rûsya bi piranî bi zimanê Hegemonyayê diaxifin. Lê di encamê de, her sê jî di "Rexneya Hişê Siyasî" de digihîjin heman xalê. Lewre statuko ji guherîneka ne diyar û ne zelal ewletir e ji bo wan.

 

Hêzên mezin mîna tîrêjên rojê ne; dikarin gulê geş bikin, lê dikarin deryayê jî ziwa bikin. Tevgerên azadîxwaz ji bo wan ne kirde (subje) ne, lê bireserên (obje) hevkêşeyên mezin in. Di vê deryaya bi xof de, gelên bindest ne li benda "wijdan"a hêzan bin, lê divê li benda "pêdiviya" wan bin; çiku di dîplomasiyê de wijdan nîn e, tenê armanc û pêdivî hene.

 

 

Wekî Sînorê Azadiya Resen dogmatîzm: Nêrîneke Egzîstansiyal

Di felsefeya hebûnparêzî de, mirov ne projeyek e ku ji berê de hatiye amadekirin; mirov ew e ku her kêlî xwe diafirîne. Dogmatîzma îdeolojîk (çi Marksîzm be, çi ol be) di çavê hebûnparêziyê de wekî "Bextê Reş" tê pênasekirin, ji ber ku azadiya ferdî di nav sînorên kolektîf de difetisîne.

 

1. Ol û îdeolojî wekî girtîgeh:

Hebûnparêzên wekî Jean-Paul Sartre an Albert Camus dibêjin ku îdeolojî "rastiyên amade" didin destê mirov. Dema "ya dilê mirov" (vîna ferdî) dikeve bin sînorên dogmayê:

 

Mirov dibe Amûr: Di Marksîzmê de ferd dibe "parçeyekî makîneya dîrokê"; di olê de jî dibe "bendeyekî qederê".

 

Sînorê "Ya Dil": Hesreta azadiyê ya resen, bi şablonên îdeolojîk tê guhertin. Êdî mirov ne ji bo azadiya xwe, lê ji bo "serkeftina çînê" an "rizabûna xwedê" şer dike. Ev jî resenîyê dikuje.

 

2. Sînorên li ser Mafên Rewa:

Dogmatîzm bi du awayan dibe asteng:

 

Tehlîkirina "Niha": Ol bi gelemperî azadiyê ji "axretê" re dihêle, Marksîzm jî wê bi "utopyaya siberojê" ve girê dide. Ev her du jî mafên "vê gavê, vê kêliyê" yên rewa dikin bi qurbana  armanceke metafîzîk û mirovan ji rastiya heyî, ya têdeyî bi dûr dixin.

 

Tirsa ji Azadiyê: Hebûnparêzî dibêje azadî giran e; berpirsiyarî dixwaze. Dogma, vî barî ji ser milê mirovan hildide û dibêje: "Tu ne berpirs î, partî/ol li ser navê te biryarê dide." Ev dibe sedem ku tevgerên azadîxwaz di nav qalibên teng de asê bimînin û nikaribin li gorî pêdivî û guherînên jiyanê veguherin.

 

3. Derketina ji Sînoran:

Ji bo bidestxistina mafên rewa, divê mirov ji "ez"-a ku îdeolojî lê bar kiriye derkeve. Camus di "Mirovê Serhildêr" de dibêje: "Ez serî hildidim, nexwe em hene." Ev serhildan ne ji bo îdeolojiyekê ye, ji bo parastina rûmeta mirovî ye ku li ser her dogmayê re ye.

 

Dogma, qefeseke zêrîn e ku mirov tê de stranan ji bo azadiyê dibêje, lê tu carî nikare bifire. Hebûnparêzî (Egzîstansiyalîzm) fêrî me dike ku: Beriya tu bibî "şoreşger" an "bawermend", tu "mirov" î û berpirsê azadiya xwe yî. Mafê rewa ne di pirtûkên pîroz an manîfestoyan de, di hewara dilê mirov a li hemberî bêedaletiyê de veşartî ye.

 

 

Rêbertiya Pragmatîst: Ji Dogmatîzmê ber bi Adaptasyonê ve

Di felsefeya siyasî de, rêbertiya pragmatîst wekî kîmyaya navbera "dîtina asîmmetrîk" û "çalakiya li gorî derfetan" tê pênasekirin. Ev rêberî ne bi îdeolojiyên dogmatîk, lê bi rastiya dînamîk a jiyanê re peymanan îmze dike.

 

1. Pênaseya Felsefî: "Mîmarê pêkaneyê"

Rêberê pragmatîst ji bo rizgarbûna ji dogmatîzmê, felsefeya "Instrumentalism" (Amûrparêzî) bi kar tîne. Ji bo wî, îdeolojî ne "perestgeh" in ku mirov tê de heps bibe, lê "amûr" in ku ji bo berjewendiyên neteweyî tên bikaranîn. Ev rêberî, civakê ji xiyalên romantîk derdixe û dixe nav "Realîzma Afirîner".

 

2. Mînakên Dîrokî: Şikandina Tabûyan

Deng Xiaoping (Çîn): Wî bi gotina xwe ya navdar; "Ferq nake rengê pisîkê reş be an spî be, heya ku mişkan bigre pisîkek baş e," dogmatîzma Maoîst şikand. Wî îdeolojiya hişk a komunîst bi aboriya bazarê re gihand hev û Çîn ji xelayê ber bi hêzeke gerdûnî ve bir.

 

Nelson Mandela (Afrîkaya Başûr): Piştî salên dirêj ên girtîgehê, Mandela ne li gorî tolhildana dogmatîk, lê li gorî "Lihevkirina Neteweyî" tevgeriya. Wî fêm kir ku ji bo avakirina dewletekê, divê bi dijminê xwe yê duh re li ser maseyê rûnê. Ev helwest û gava wî, Afrîkaya Başûr ji şerekî navxweyî yê dijwar rizgar kir.

 

3. Rizgariya ji Dogmatîzmê û Konjuktur

Rêbertiya pragmatîst civakê bi vî rengî vediguherîne:

 

Sekularîzma Siyasî: Siyasetê ji qada pîrozan derdixe û dixe qada "berjewendî û encaman".

 

Adaptasyon: Di sîstema navneteweyî de, li şûna ku li dijî herikîna avê (konjuktur) şer bike, enerjî û hêza avê ji bo keştiya xwe bi kar tîne.

 

Rêberê dogmatîk mîna peykersazekî ye ku dixwaze jiyanê bike mermer; rêberê pragmatîst mîna soberekî (yê soberî, avjenî dike) ye ku li dijî hêza pêlan hewl dide li ser avê bimîne. Yek hewl dide cîhanê li gorî pirtûkên xwe biguhere, yê din pirtûkên nû dinivîse da ku gelê xwe di nav vê cîhanê de zindî bihêle.

 

 

Şikandina Çerxên Têkçûnê: Felsefeya Dîrokê ji bo Kurdistanê

Di felsefeya dîrokê de, çerxên têkçûn û serkeftinê ne tenê tesadufî ne; lê ew encama dînamîkên kûr ên "Giyana Dîrokê" (Hegel) an jî "Têkoşîna Çînan" (Marx) in. Ji bo şikandina van çerxan di rewşa Kurdistanê de, divê em li ser vê mîmariya felsefî rawestin:

 

1. Dialektîka Têkçûnê: Hegel û Marx

Hegel (Weltgeist): Li gorî Hegel, dîrok ber bi "Azadiyê" ve dimeşe, lê ev meş ne rasterast e. Têkçûn, "Xebata Negatîf" e; yanî milet di têkçûnê de kêmasiyên xwe nas dike û di qonaxa din de bi hişmendiyeke bilindtir radibe.

 

Marx (Materyalîzm): Marx têkçûnê wekî "nebûna mercên objektîf" dibîne. Heta ku bingeha aborî û rêxistinî neyê avakirin, vîna siyasî di valahiyê de dimîne.

 

2. Şikandina Çerxê: Stratejiyên Felsefî ji bo Kurdistanê

Ji bo ku çerxa "serhildan û têkçûnê" bi dawî bibe, sê stûnên fîlozofîk pêwîst in:

 

A) Veguhastina ber bi "Sazîbûnê":

Hegel dibêje "Dewlet, gihîştina ruh a aqil e." Ji bo Kurdistanê, şikandina çerxê bi veguhestina  ji "lehengiya ferdî" ber bi "hişmendiya sazîbûnî" re derbas dibe. Sazî, bîra gel diparêzin da ku her carê em ji sifirê dest pê nekin.

 

B) Senteza "Rastî" û "Hêzê":

Gelên bindest piranî xwe dispêrin "mafdariya xwe" (îdealîzm). Lê felsefeya dîrokê nîşan dide ku "Maf bêyî Hêz, bêparastin e; Hêz bêyî Maf, zalim e. " Stratejî divê mafdariya gelê kurd bi hêza aborî û leşkerî ya konjukturê re bike yek.

 

C) Serweriya li ser "Demê" (Kairos):

Di felsefeyê de Kairos, girtina kêliya zêrîn a dîrokê ye. Şikandina çerxê ne bi dubarekirina rabirdûyê, lê bi xwendina rast a "giyana serdemê" pêkan e.

 

3. Encam: Ji valahiyê ber bi Hebûnê ve

Ji bo Kurdistanê, şikandina çerxê nayê wateya "serkeftineke leşkerî" ya tenê; ew tê wateya avakirina "Pergala Hiş" a ku dikare di nav bahozên herêmê de xwe biparêze.

 

Dîrok, aşekî mezin e ku gelên bêdîsîplîn dihêre. Têkçûn, ne çarenûsa gelên bindest e, lê nîşana "kêmasiya hişmendiyê" ye. Ji bo şikandina vê çerxa bixof, divê em ne tenê bi "dilê xwe" lê bi "mejiyê xwe" jî tevbigerin û ji nû ve ava bikin. Çerx namire, lê mirov dikare wê bi rê ve bibe.

 

01.03.2026